Hà Thủ Ô là gì ? Công dụng, cách dùng ?

Hình ảnh 2 loại Hà Thủ Ô trong cuốn Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của GS Đỗ Tất Lợi

Hình ảnh 2 loại Hà Thủ Ô trong cuốn Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của GS Đỗ Tất Lợi

Huyền thoại về cây Hà Thủ Ô

– Trong cuốn Bản thảo cương mục của Trung Quốc xưa có ghi: Xưa có 1 người tên là Điền Nhi, khi sinh ra đã yếu ớt, sống đến 58 tuổi mà không có vợ có con.

– Một hôm Điền Nhi uống rượu say nằm ở sườn núi bỗng thấy hai gốc cây leo cách xa nhau tới 3 thước mà cành lá ngả gần quấn lấy nhau, lâu lâu rời nhau ra rồi lại quấn lấy.

– Điền Nhi lấy làm lạ bèn đào lấy củ đem về để hỏi mọi người. Có 1 cụ già liền bảo: Anh đã không có con mà thứ cây này lại có sự lạ như vậy có lẽ là 1 vị thuốc thần tiên nên đem sắc mà uống.

– Điền Nhi nghe theo bèn đem củ của cây tán bột hòa với rượu mà uống. Uống 7 ngày thì thấy nảy ra ý tưởng tình dục, uống luôn vài tháng thấy khỏe mạnh như người bình thường, uống 1 năm các bệnh tật đều khỏi, tóc đương trắng hóa đen, vẻ mặt trẻ lại, trong khoảng 10 năm sinh được vài con trai. Từ đó Điền Nhi bèn đổi tên là Năng Tự.

– Năng Tự cùng con là Điền Tú uống thuốc này mà thọ tới tận 160 tuổi. Điền Tú sinh ra Thủ Ô. Thủ Ô cũng uống mà sinh được vài con trai, thọ tới 130 tuổi tóc vẫn còn đen.

– Có người là Lý An Kỳ bạn thân với Thủ Ô lấy được bài thuốc đó đem về uống cũng sống rất lâu và thuật lại truyện trên…

– Câu chuyện trên đây được thuật lại trong cuốn “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của cố GS Đỗ Tất Lợi với mục đích ghi lại chút ít lịch sử để hiểu về tác dụng và cách dùng vị thuốc hà thủ ô của người xưa. Tuy đã mang nhiều màu sắc huyền thoại, nhưng có thể thấy người xưa đánh giá rất cao tác dụng của vị thuốc này trong chữa bệnh.

Nhận dạng cây Hà Thủ Ô

Hình dạng thân là và củ cây Hà Thủ Ô đỏ

Hình dạng thân là và củ cây Hà Thủ Ô đỏ

– Hà thủ ô hay còn gọi là thủ ô, giao đằng, dạ hợp, địa tinh, khua lình (Thái), mần đăng tua lình (Lào), mần năng ón (Thổ)… có tên khoa học là Fallopia multiflora (Thunb.) Haradson (Polygonum multiflorum Thunb.), thuộc họ rau răm Polugonaceae.

– Đây là loại cây thảo leo bằng thân quấn, mọc xoắn vào nhau. Rễ phình thành củ, ngoài có màu nâu, trong có màu đỏ. Đông y lấy củ này làm thuốc, thường phơi khô hoặc có khi dùng tươi. Thân cây cũng được sử dụng. Lá có thể dùng làm rau ăn, dây lá cũng có thể làm thuốc.

– Do dược tính, hà thủ ô đỏ trong văn học (đặc biệt là trong thể loại tiểu thuyết kiếm hiệp) được hình tượng hoá lên thành một vị thuốc trường sinh.

– Từ ngàn xưa Cổ Nhân đã dạy: “Muốn cho xanh tóc đỏ da. Rủ nhau lên núi tìm Hà Thủ Ô”. Cứ như vậy cây Hà thủ ô đi vào tìm thức cháu con, với nhiều thế hệ sau này cũng thế cái tên hà thủ ô khá gần và quen thuộc. Hà thủ ô có hai loại là đỏ và trắng. Tuy nhiên người ta thường dùng Hà thủ ô đỏ trong điều trị. Tên khoa học là Polygonum multiflorum, nghĩa là có nhiều đốt, nhiều hoa.

– Hà thủ ô là dạng dây leo mà đặc tính khá lạ, cứ về đêm là chúng dạ hợp với nhau(quấn lấy nhau vào ban đêm). Thân dài, là mọc xen kẽ, hoa màu trằng mọc thành từng chùm, cuống dài. Mùa hoa thường vào tháng 10 Hà thủ ô thường chỉ mọc ở những miền núii rừng xa xôi như Hoàng Liên Sơn, Hòa Bình, Tây Bắc…

Cách chế biến Hà Thủ Ô đỏ

Hà thủ ô là 1 vị thuốc rất tốt nhưng có độc nếu không được bào chế cầu kỳ “cửu chung, cửu sái” (Đồ tẩm 9 lần – phơi 9 lần) thì sẽ không đạt hiệu quả cao mà còn có thể có hại cho cơ thể.

– Theo Ths. Bs Nguyễn Thúy Hiền, giảng viên nghiên cứu Dược lý (Học viện Quân Y) khẳng định, hà thủ ô chỉ có tác dụng tốt khi lựa chọn đúng nguyên liệu, chế biến đúng cách. Hà thủ ô tốt nhất là loại hà thủ ô đỏ, tươi, củ to nạc. Đồng bào các dân tộc Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai… thường thu hoạch vào mùa thu khi cây tàn lá vì vậy nên mua vào mùa này. Đỗ đen để chế biến cùng hà thủ ô phải là loại giống cũ, hạt nhỏ như mắt bồ câu, lòng xanh.

– Hiện ngoài thị trường có bán hà thủ ô sống và hà thủ ô đã qua chế biến nhưng rất khó phân biệt thật giả. Nhiều người không biết đã mua phải củ nâu giả hà thủ ô.

– Tuy nhiên, cho dù mua được hà thủ ô thật thì cũng phải chế biến rất kỳ công đúng cách mới có thể giảm bớt các chất độc. Anthraglucosid trong hà thủ ô có thể gây tiêu chảy mạnh, rối loạn điện giải. Một số người uống hà thủ ô tươi phơi khô, không qua chế biến đủ 9 lần sẽ bị viêm thận, ngộ độc.

– Theo sách “Hiện đại thực dụng trung dược học”, củ Hà thủ ô chứa 1,7% antraglucosid, 68% tanin, và một số anthraquinon tự do là những hoạt chất độc, không tốt cho cơ thể. Liều độc uống 50g hà thủ ô sống lúc đói bụng (2,7g/kg cơ thể) và hà thủ ô chế là 169,4g/kg có thể gây chết 50% động vật thí nghiệm…

– Để chế biến đúng cách, theo đông y: Hà thủ ô rửa sạch ngâm nước gạo 1 ngày đêm sau đó lại rửa sạch, lấy chày gỗ đập vỡ củ, lấy phần thịt củ, bỏ phần lõi xơ. Đậu đen xanh lòng, giã nhỏ đem trộn với hà thủ ô, bỏ vào chõ(dụng cụ đồ xôi) bằng gỗ, đồ cho đến khi đỗ đen chín nhừ. Bỏ phần đỗ đen, lấy hà thủ ô rồi phơi khô. Làm đi làm lại 9 lần như vậy mới khử được độc và tăng hoạt tính cho hà thủ ô. (Hà thủ ô kỵ với các loại kim loại)

– Sau khi đủ 9 lần, nghiền nhỏ hà thủ ô thành bột. Khi uống trộn thêm bột đậu đen rang cháy theo tỷ lệ 10:1, mỗi ngày 4-8g hãm nước thật sôi uống sau ăn sáng.

img_20160930_161218

Hà thủ ô được đồ chín cùng đỗ đen đem phơi trong bóng dâm

Dược tính, công dụng

– Theo TS Võ Văn Chi, tác giả cuốn từ điển Cây thuốc Việt Nam, hà thủ ô có vị đắng chát, hơi ngọt, tính bình, tác dụng bổ huyết giữ tinh, hòa khí huyết, bổ gan thận, mạnh gân xương, nhuận tràng.

– Một số tài liệu khác có ghi: Rễ củ hà thủ ô có vị đắng hơi chát, tính mát, thân dây có vị ngọt chát, tính bình, có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, chỉ thống, chỉ huyết, điều kinh bổ gan, ích thận, dưỡng huyết khư phong.

– Theo tác giả cuốn “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam”, cho đến nay, hà thủ ô còn được dùng ở phạm vi 1 vị thuốc nhân dân làm thuốc bổ, trị thần kinh suy nhược, các bệnh về thần kinh, ích huyết khỏe gân cốt, sống lâu, làm đen tóc…

– Đông y dùng hà thủ ô chữa thận suy, gan yếu, thần kinh suy nhược, ngủ kém, thiếu máu, đau lưng, di mộng tinh, ra khí hư, đại tiểu tiện ra máu, táo bón, bệnh ngoài da. Đặc biệt công dụng vẫn lưu truyền trong dân gian là dùng để làm đen tóc, kể cả những trường hợp tóc bạc sớm.

Hà Thủ Ô đã chế

Hà Thủ Ô đã chế

Những bài thuốc kinh điển sử dụng hà thủ ô

– Trong cuốn“Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam”, GS Đỗ Tất Lợi giới thiệu bài thuốc “Thất bảo mỹ nhiệm đơn” rất nổi tiếng dùng để làm tóc râu trắng hóa đen, khỏe gân xương, bền tinh khí, sống lâu. Tuy nhiên, bài thuốc có rất nhiều vị thuốc, rất phức tạp nên GS đồng thời giới thiệu 1 bài thuốc khác có cùng công dụng nhưng ít vị hơn, phổ biến trong nhân dân hơn.

– Bài thuốc như sau: Hà thủ ô 1.800g thái mỏng, ngưu tất 600g thái mỏng. Hai vị trộn đều, dùng đấu to đậu đen đãi sạch. Cho thuốc vào chõ, cứ 1 lượt thuốc 1 lượt đậu. Đồ chín đậu. Lấy thuốc ra phơi khô. Làm như vậy 3 lần rồi tán bột. Lấy thịt táo đen Trung Quốc trộn với bột làm thành viên 0,50g. Ngày uống 3 lần, mỗi lần 30 viên. Dùng rượu hâm nóng để uống.

– Ngoài ra, TS Võ Văn Chi tác giả cuốn từ điển Cây thuốc Việt Nam cũng giới thiệu bài thuốc tư cây hà thủ ô như sau: Hà thủ ô 20g, tầm gửi dâu, kỳ tử, ngưu tất 16g sắc uống. Dành cho người già xơ cứng mạch máu, huyết áp cao, nam giới tinh yếu khó có con.

Bài Viết Liên Quan